Nederland heeft een urgente behoefte aan betaalbare woningen en tegelijkertijd een sterke ambitie om de klimaatdoelen van Parijs te halen. De hernieuwbare grondstof hout en andere biobased materialen hebben de beste milieuprestaties. Hout legt CO₂ vast, hoewel veel sloophout nu nog verdwijnt in de verbrandingsoven waardoor de vastgelegde CO₂ weer vrijkomt. Er wordt gewerkt aan grootschalig hoogwaardig hergebruik van hout.
De sloopkogel is een zeldzaamheid geworden. Gebouwen worden gestript en gereed gemaakt voor nieuw gebruik of zorgvuldig gedemonteerd, waarbij de bouwmaterialen op diverse internetplatforms worden aangeboden. Slopers zijn oogst- en demontagebedrijven geworden.
Op initiatief van het ministerie van BZK is brancheorganisatie Veras eind 2023 begonnen met het ontwikkelen van een roadmap voor circulair slopen en hergebruik. Slimme aannemers ontdekken de waarde van secundair hout, en dan niet alleen in euro’s, maar ook om de CO₂-prestaties te verbeteren. Zo is materialenoogstbedrijf New Horizon Urban Mining in 2021 overgenomen door de JaJo Groep.
400.000 ton massief hout uit de sloop
Uit onderzoek van onder meer Tauw, Probos en Sloopcheck blijkt dat jaarlijks naar schatting 1,7 miljoen ton sloophout als afval vrijkomt. De hoeveelheid massief hout afkomstig uit bouw- en sloopafval wordt geraamd op 400.000 ton per jaar. Een klein, maar groeiend deel van dit hout wordt opnieuw benut.
Balken, planken, ramen, deuren en kozijnen uit de bouw krijgen door de toenemende vraag van corporaties, architecten, gemeenten en overheden steeds vaker een tweede leven in bijvoorbeeld renovatieprojecten. Ook komen er tal van regionale initiatieven voor circulair bouwen van de grond waarbij slopers, bouwers, corporaties en afvalinzamelaars steeds vaker project overstijgend samenwerken.
Urban Mine
Timmerfabrikanten hebben de bouw ook ontdekt als bron van grondstoffen. Uit praktisch onderzoek van TNO in 2018 bleek al dat het terugwinnen van hout uit bijvoorbeeld deuren technisch haalbaar is. Recentelijk tekenden NBVT en Insert een samenwerkingsovereenkomst om (hard)hout een tweede leven te geven.
Interessant hierbij is dat men zich richt op het ‘halffabricaat’, het hout, in bijvoorbeeld een deur of een kozijn, met als doel deze grondstofstroom op gang te brengen. Na kwaliteitscontrole kan het oude hout met primair hout meelopen in het productieproces. Ook afvalhout van de houtwerkende industrie wordt betrokken in het project. ‘Oud’ hout heeft minder last van prijsschommelingen en vergroot bovendien het aanbod van kwalitatief goed hout. Zo gaat hoogwaardig hergebruik van uitzondering naar gebruikelijk.
Hout kan cascadegewijs toegepast wel zeven levens krijgen in de bouw, het is telkens hergebruiken van hout. Het kan vaak hoogwaardiger worden toegepast dan nu het geval is, de levensduur kan worden verlengd of het product kan zonder veel kwaliteitsverlies een tweede of een derde leven beginnen. Zo wordt koolstof decennia of zelfs eeuwen in de bouw vastgelegd (afbeelding: Peter Fraanje, 1998).
Circulair kruislaaghout
Moderne technieken als vingerlassen en lamineren geven hout probleemloos een tweede leven in kozijnen en deuren, maar ook in platen. Die platen kunnen kruislings in een oneven aantal op elkaar worden verlijmd tot een ‘eindeloze’ plaat: kruislaaghout of Cross Laminated Timber. Dit CLT werkt niet, heeft een constante kwaliteit en is daarmee ideaal voor de moderne bouwindustrie. Niet voor niets groeit de productie van CLT in Europa elk jaar met meer dan 10 procent in volume.
Het benodigde Europees vuren en grenen voor CLT is voor het merendeel voorzien van een PEFC- of FSC-keurmerk. Met circulair CLT zou het mes aan twee kanten snijden: de druk op de bossen neemt af doordat het secundaire hout wordt gebruikt voor de productie van CLT en de emissie als gevolg van het verbranden van afvalhout blijft achterwege omdat het hout een tweede leven krijgt. Uit technisch wetenschappelijk onderzoek is gebleken dat CLT-elementen met enkele lagen secundair hout in structurele eigenschappen niet onderdoen voor elementen uit nieuw hout. Op grote schaal toegepast, zou hergebruik van hout in CLT een geweldige impuls zijn voor de houtverwerkende industrie, die veel beter zou scoren op grondstofefficiëntie en CO₂-prestaties.
Hout uit sloop- en bouwprojecten kan (mits zorgvuldig geoogst) prima worden toegepast als grondstof voor CLT of andere EWP’s (afbeelding: UCL London, 2024).
Hergebruik van hout in CLT
In 2022 hield Blue City in Rotterdam met steun van onder meer de Gemeente Rotterdam, Provincie Zuid-Holland, Waterschap Zuidhollandse Delta en Built by Nature een hackaton waarbij het doel was CLT te produceren uit pallethout. Renewi leverde de pallets en Boerboom Houtgroep en TNO verwerkten het pallethout tot circulair CLT.
Naar een ontwerp van Urban Climate Architects werd een ruimtelijk prototype van dit C-CLT gemaakt, simpelweg om te laten zien dat het kan. TNO heeft inmiddels een eerste serie C-CLT platen getest op kwaliteit. De elementen blijken constructief gelijkwaardig te zijn met CLT-panelen uit nieuw hout. In het najaar van 2024 zullen enkele C-CLT-elementen met secundaire tussenlagen in een wand worden toegepast in het eerste Urban Woods project in Delft, ontworpen door Urban Climate Architects.
TNO heeft recentelijk subsidie ontvangen om een préproductielijn op te zetten voor CLT uit tweedelevenhout. Daarbij is ook aandacht voor het optimaliseren van het proces van het ontspijkeren en demonteren van de pallets. Ook test men de mogelijkheden om sterkte en kwaliteit van het herwonnen hout real time te meten. Het CLT op deze préproductielijn zal met een vacuümpers worden gemaakt. De vacuümmethode vraagt minder energie voor het productieproces dan de traditionele hogedrukpersen.
CLST
In juli 2024 werd door het University College of London (UCL) op een Festival voor Bouwingenieurs een prototype getoond van glulam en cross-laminated secondary timber (CLST) geheel uit tweede leven hout. Het modulaire bouwwerk (ontworpen, gebouwd en getest door het UCL samen met partners als Portacabin) toont dat bouwhout steeds weer opnieuw hoogwaardig kan worden gebruikt. Dat biedt perspectief voor de twee miljoen ton afvalhout uit de bouw in het VK, waarvan 56 procent wordt verbrand en 32 procent voor laagwaardigere toepassing zoals spaanplaat wordt gerecycled. Net als in Nederland richt men zich in het VK nu op projecten waarin de volgende stappen worden gezet met CLT uit sloophout.
In juli 2024 toonde architect/onderzoeker Colin Rose tijdens een festival voor bouwingenieurs op de University College of London (UCL) een prototype van glulam en cross-laminated secondary timber (CLST) (foto: Digby Oldridge).
Ook in Duitsland en Frankrijk is serieuze belangstelling voor het hergebruik van hout in CLT en andere engineered wood products. Europa erkent het belang van hoogwaardig cascadegebruik van hout in de bouw als relevante en belangrijke mogelijkheid om de CO-emissies decennia lang uit te stellen (mitigatie). Dit voorjaar is een Carbon Removal Certification Framework (CRCF) aangenomen, waarin CO₂-opslag in houtproducten (harvested wood products) nadrukkelijk een plaats hebben.
Wood Circles
Europa steunt hoogwaardig hergebruik van bouwhout in het vierjarige innovatieprogramma Wood Circles. Op Europees niveau komt jaarlijks 50 miljoen ton houtafval vrij, waarvan nu het grootste deel wordt verbrand. Aan Wood Circles nemen meer dan twintig organisaties uit de hele waardeketen van hout deel, waaronder de gemeente Rotterdam en het AMS onderzoeksinstituut in Amsterdam. De coördinatie is in handen van het Deense Technologie Instituut (DTI).
Circulair bouwen met hout
De ecologische voetafdruk van hout kan nog verder worden verkleind. In de hele levenscyclus van hout in de bouw zijn er mogelijkheden om nog efficiënter en slimmer met deze hernieuwbare grondstof om te gaan. Het potentieel voor hoogwaardig hergebruik van hout is enorm en ligt voor het oprapen. Hout kan een hoofdrol spelen in het duurzaam bouwen als het cascadegewijs wordt toegepast. Er zijn al projecten bekend waarbij hout een derde of vierde leven krijgt in een gebouw. De uitdaging is nu om op te schalen en bouw- en sloophout en bijvoorbeeld ook logistiek hout niet langer als een afvalstof te zien, maar als een waardevolle grondstofstroom voor nieuwe producten voor de houtbouw (al dan niet in combinatie met virgin hout). Door modulair en slim te ontwerpen en remontabel te bouwen met hout maken we de cirkel van de toekomst rond.
Door: Peter Fraanje, Built by Nature
Fraanje werkt bij Built by Nature, een internationale stichting die streeft naar opschaling van duurzame houtbouw in Europa. Eerder werkte hij voor o.a. TNO, BAM en Bouwend Nederland.
